Jonas Salk, người đã tạo ra vắc-xin bại liệt

 Bức ảnh đen trắng ghi lại khoảnh khắc rất hiếm trong lịch sử y học: một bác sĩ bế đứa trẻ trên tay, nụ cười hiền lành, ánh mắt bình thản, trong tay còn cầm ống tiêm. Đó là Jonas Salk, người đã tạo ra vắc-xin bại liệt và thay đổi số phận của hàng trăm triệu con người trên Trái Đất.

Giữa thế kỷ XX, bệnh bại liệt là nỗi ám ảnh toàn cầu. Mỗi mùa hè đến, các bệnh viện lại đầy trẻ em bị liệt, nhiều em phải sống cả đời trong “lá phổi sắt” để duy trì hô hấp. Cha mẹ sợ hãi, trường học đóng cửa, xã hội sống trong trạng thái căng thẳng thường trực. Polio khi ấy không khác gì một bản án treo lơ lửng trên tuổi thơ.

Jonas Salk đã dành nhiều năm âm thầm trong phòng thí nghiệm để tìm ra cách ngăn chặn con virus ấy. Ông không tìm kiếm danh tiếng, cũng không hướng tới sự giàu có. Điều ông quan tâm là làm sao để càng nhiều người càng tốt được bảo vệ. Khi vắc-xin thành công vào năm 1955, cả nước Mỹ vỡ òa trong niềm vui. Chuông nhà thờ rung lên, báo chí gọi đó là “phép màu y học”.

Và rồi đến câu hỏi lịch sử:

“Bằng sáng chế của vắc-xin thuộc về ai?”

Jonas Salk trả lời rất bình thản:

“Thuộc về nhân dân. Không có bằng sáng chế nào cả. Bạn có thể cấp bằng sáng chế cho mặt trời được không?”

Chỉ một câu nói, nhưng đủ để ông bước vào lịch sử đạo đức khoa học. Thời điểm ấy, nếu đăng ký bản quyền, giá trị ước tính của vắc-xin có thể lên tới khoảng 7 tỷ USD theo thời giá hiện nay. Một con số đủ để biến ông thành một trong những người giàu nhất thế giới. Ông từ chối tất cả.

Quyết định đó khiến vắc-xin polio được sản xuất đại trà, giá rẻ, lan nhanh khắp thế giới. Hàng trăm triệu trẻ em được tiêm chủng. Bệnh bại liệt từ một thảm họa toàn cầu dần bị đẩy lùi, đến nay gần như biến mất ở phần lớn các quốc gia.

Nhìn lại những bức ảnh này, ta thấy điều rất đặc biệt:

Salk không đứng sau bục diễn thuyết, không khoác lên mình dáng vẻ của một thiên tài xa cách. Ông xuất hiện giữa những đứa trẻ, trong không gian của phòng tiêm chủng, tay cầm ống tiêm như một người thợ lặng lẽ đang sửa lại tương lai cho nhân loại.

Trong lịch sử khoa học, hiếm có khoảnh khắc nào mà đạo đức, trí tuệ và lòng nhân ái hội tụ rõ ràng đến vậy. Vắc-xin bại liệt không mang tên một tập đoàn, không gắn với lợi nhuận, mà gắn với một triết lý rất giản dị: kiến thức y học sinh ra để cứu người, không phải để làm giàu.

Câu nói “Bạn có thể cấp bằng sáng chế cho mặt trời được không?” đến nay vẫn được nhắc lại như một tuyên ngôn đẹp nhất của y đức hiện đại. Nó nhắc chúng ta rằng có những thứ quá lớn để thuộc về một cá nhân, vì nó thuộc về toàn bộ nhân loại.

Pane e Vino - 3 Nguyễn Khắc Cần

Ngôi chùa nghìn năm 'thách thức' trọng lực và vật lý ở Trung Quốc

Treo mình trên vách đá Hằng Sơn suốt 1.500 năm, chùa Huyền Không là kỳ tích kiến trúc gỗ, thách thức trọng lực và trở thành biểu tượng 'tam giáo hợp nhất' độc đáo của Trung Quốc.

Chùa Huyền Không tồn tại hơn 1.500 năm, treo mình trên vách đá dựng đứng của Hằng Sơn, tỉnh Sơn Tây (Trung Quốc). Ảnh: China Daily.

Nằm cách thành phố Đại Đồng, tỉnh Sơn Tây (Trung Quốc) khoảng 65 km, chùa Huyền Không (Xuankong Si) hiện ra như một bức tranh thủy mặc treo lơ lửng ở hẻm núi Kim Hà. Tọa lạc ở độ cao 50-75 m so với đáy thung lũng, toàn bộ kết cấu dường như chỉ tựa vào những cột gỗ mảnh mai cắm xuống vách đá. Công trình đã đứng vững hơn 15 thế kỷ, thách thức mọi quan niệm thông thường về trọng lực, mưa tuyết và cả những cơn địa chấn.

Nhưng chính sự nguy hiểm và độc đáo này đã giúp Huyền Không Tự (chùa Huyền Không) lọt vào danh sách "10 công trình kiến trúc kỳ hiểm nhất thế giới" do tạp chí Time bình chọn vào năm 2010.

Giải mã bí ẩn "thách thức trọng lực"

Theo các ghi chép lịch sử, chùa Huyền Không được khởi công xây dựng vào năm 491 sau Công nguyên, dưới triều đại Bắc Ngụy. Tương truyền, ngôi chùa là tâm huyết của một nhà sư tên là Liễu Nhiên (Liaoran). Ông mong muốn tìm kiếm một nơi tu hành tách biệt hoàn toàn khỏi thế tục, nơi “không nghe tiếng chim kêu chó sủa”, đúng với tinh thần thanh tịnh của Đạo giáo.

Suốt chiều dài lịch sử, công trình nhiều lần được tu bổ qua các triều đại Kim, Nguyên, Minh, Thanh. Dẫu vậy, cấu trúc nền tảng vẫn giữ nguyên phương thức ban đầu.

Ngôi chùa được nhận định là một trong những thắng cảnh nổi bật nhất trong số 18 cảnh đẹp của núi Hằng Sơn, đồng thời là minh chứng rõ rệt cho tư duy kỹ thuật vượt thời gian của người xưa.

Sự tồn tại của một công trình gỗ nặng hàng tấn trên vách đá thẳng đứng suốt hàng nghìn năm là một câu đố lớn đối với các kiến trúc sư hiện đại. Khi nhìn từ dưới lên, du khách thường cảm thấy thót tim vì hàng chục cây cột gỗ mỏng manh dường như đang phải gánh toàn bộ sức nặng của ngôi chùa. Tuy nhiên, sự thực không phải vậy.

Kỹ sư Sun Shupeng, kỹ sư trưởng tại Tập đoàn Kiến trúc Cổ Sơn Tây, giải thích rằng những cột đứng đó thực tế chỉ được thêm vào sau này nhằm tạo cảm giác an tâm cho người chiêm bái.

Hệ thống hành lang gỗ và dầm cantilever đâm sâu vào vách đá là bí mật giúp ngôi chùa đứng vững qua nhiều thế kỷ. Ảnh: Worlds Incredible.

Theo ông, hệ thống chịu lực thực sự nằm ở 27 dầm ngang bằng gỗ (hay còn gọi là dầm cantilever) được đâm sâu vào lòng núi đá. Hệ thống dầm này sử dụng loại gỗ Thiết Sam địa phương, nổi tiếng với độ cứng và khả năng chịu tải cực tốt.

Các nghệ nhân xưa đã khoét lỗ hình nêm ngược trên vách đá, bên ngoài hẹp nhưng mở rộng phía trong. Khi dầm được đưa vào cùng hệ nêm tính toán chuẩn xác, gỗ sẽ nở và khóa chặt vào đá, tạo cơ chế tương tự “bu lông nở” trong xây dựng hiện đại. Hai phần ba chiều dài dầm nằm sâu trong đá vôi cứng, giúp triệt tiêu đáng kể mô-men uốn phát sinh từ tải trọng công trình.

Về nguyên lý cơ học, ứng suất uốn bên trong dầm phải luôn nhỏ hơn ngưỡng cho phép. Điều này được đảm bảo nhờ tỷ lệ chôn sâu hợp lý, kết hợp xử lý gỗ bằng dầu tung để chống ẩm và mối mọt. Nhờ vậy, hệ kết cấu vẫn bền bỉ sau hàng nghìn năm.

Không chỉ dựa vào kỹ thuật, vị trí xây dựng cũng góp phần quan trọng. Ngôi chùa nằm sâu trong một hốc lõm của vách núi, phía trên có mỏm đá lớn vươn ra như mái che khổng lồ. Lớp “ô đá” này hạn chế tác động trực tiếp của mưa, tuyết và dòng chảy xói mòn.

Nghiên cứu vi khí hậu cho thấy mỗi ngày chùa chỉ nhận khoảng hai giờ nắng trực tiếp vào buổi sáng. Lượng bức xạ thấp giúp gỗ không bị lão hóa nhanh, đồng thời bảo tồn màu sắc tượng và bích họa. Địa hình hẻm núi hẹp còn khiến luồng gió mạnh thường đập vào vách đối diện thay vì thổi trực diện vào công trình.

Biểu tượng văn hóa độc nhất

Khả năng kháng chấn của công trình cũng là một điểm đáng kinh ngạc. Các nghiên cứu hiện đại từ các chuyên gia kiến trúc đến từ Anh, Đức và Italy sau khi tham quan đã đánh giá chùa Huyền Không là một sự kết hợp hiếm có giữa cơ học, thẩm mỹ và tôn giáo.

Nhờ sử dụng hệ thống mộng gỗ linh hoạt thay vì đinh sắt cứng nhắc, ngôi chùa có khả năng co giãn và hấp thụ năng lượng địa chấn thông qua ma sát giữa các khớp nối. Khi động đất xảy ra, cấu trúc này hoạt động như một hệ thống giảm chấn, cho phép công trình rung lắc nhẹ mà không bị sụp đổ.

Bên cạnh giá trị kỹ thuật, Huyền Không Tự còn là ngôi chùa duy nhất tại Trung Quốc thờ phụng đồng thời ba tôn giáo lớn là Phật giáo, Đạo giáo và Nho giáo.

Với hơn 40 gian phòng lớn nhỏ được kết nối bằng hệ thống hành lang và cầu treo ngoằn ngoèo, không gian bên trong ngôi chùa phản ánh một sự hòa hợp tín ngưỡng sâu sắc.

Điểm nhấn quan trọng nhất là Điện Tam Giáo nằm ở tầng trên cùng của Tháp Bắc. Tại đây, tượng Phật Thích Ca Mâu Ni được đặt ở vị trí trung tâm, bên trái là Khổng Tử (đại diện Nho giáo) và bên phải là Lão Tử (đại diện Đạo giáo).

Huyền Không Tự còn được biết đến là ngôi chùa hiếm hoi ở Trung Quốc cùng lúc thờ Phật giáo, Đạo giáo và Nho giáo.Ảnh: Worlds Incredible.

Trong chùa hiện còn lưu giữ hơn 80 bức tượng quý hiếm được chế tác từ đồng, sắt, đá và đất sét. Đặc biệt, các bức tượng đất sét thời Minh tại Điện Tam Quan được đánh giá là những tác phẩm điêu khắc đạt đến trình độ tinh xảo bậc nhất, thể hiện thần thái uy nghiêm nhưng vẫn thoát tục.

Trong những năm gần đây, chùa Huyền Không càng trở nên nổi tiếng khi xuất hiện trong trò chơi điện tử đình đám Black Myth: Wukong. Việc tái hiện tỉ mỉ từng dầm gỗ, hành lang cheo leo trong thế giới ảo đã khiến hàng triệu game thủ và du khách đổ xô về núi Hằng Sơn để tận mắt chứng kiến nguyên mẫu ngoài đời thực.

Tuy nhiên, sự gia tăng đột biến của khách du lịch cũng đặt ra những thách thức lớn về bảo tồn. Ban quản lý quy định tối đa 3.200 lượt tham quan mỗi ngày nhằm đảm bảo an toàn tải trọng. Trong khi các chuyên gia từ Đại học Thanh Hoa cùng nhiều viện nghiên cứu triển khai quét laser 3D để theo dõi biến dạng nhỏ nhất trong hệ dầm.

Lê Huyên

Tận mục loài linh trưởng duy nhất Việt Nam với nọc độc đặc biệt

Cu li (họ Lorisidae) là những loài linh trưởng nhỏ bé, bí ẩn của rừng nhiệt đới châu Á và châu Phi, nổi tiếng với đôi mắt to tròn và lối sống chậm rãi đặc biệt.

Phân bố từ châu Phi đến Đông Nam Á. Các loài thuộc họ Cu li xuất hiện ở rừng nhiệt đới châu Phi, Ấn Độ, Sri Lanka và khắp Đông Nam Á, bao gồm Việt Nam. Mỗi khu vực lại có những loài đặc hữu thích nghi với điều kiện sinh thái riêng. Ảnh: Pinterest.

Là linh trưởng duy nhất có nọc độc. Một số loài trong họ Lorisidae, đặc biệt là chi Nycticebus, sở hữu tuyến độc ở khuỷu tay. Khi bị đe dọa, chúng liếm tuyến này để trộn độc với nước bọt rồi cắn kẻ thù. Nọc độc có thể gây phản ứng dị ứng nghiêm trọng ở người và là cơ chế phòng vệ hiếm thấy trong bộ Linh trưởng. Ảnh: Pinterest

Chúng có đôi mắt khổng lồ để thích nghi với bóng đêm. Cu li là động vật sống về đêm, vì vậy mắt của chúng rất to so với kích thước cơ thể, giúp thu nhận tối đa ánh sáng yếu dưới tán rừng. Lớp phản quang phía sau võng mạc còn hỗ trợ tăng khả năng nhìn trong đêm tối. Ảnh: Pinterest.

Chuyển động chậm rãi nhưng cực kỳ chắc chắn. Không giống nhiều linh trưởng nhanh nhẹn khác, cu li di chuyển từng bước chậm và có kiểm soát, bám chặt cành cây bằng bàn tay có lực nắm mạnh. Cách di chuyển này giúp chúng tránh bị kẻ săn mồi phát hiện. Ảnh: Pinterest.

Thức ăn đa dạng và có vai trò phát tán hạt. Chế độ ăn của cu li gồm côn trùng, nhựa cây, trái cây và đôi khi là động vật nhỏ. Khi ăn quả, chúng góp phần phát tán hạt giống, hỗ trợ tái sinh rừng tự nhiên. Ảnh: Pinterest.

Tiếng kêu nhỏ nhưng có ý nghĩa xã hội. Dù khá lặng lẽ, cu li vẫn giao tiếp bằng những âm thanh nhỏ, mùi hương và cử chỉ cơ thể. Việc đánh dấu lãnh thổ bằng mùi giúp chúng tránh xung đột trong môi trường sống chật hẹp. Ảnh: Pinterest.

Nạn buôn bán thú cưng đe dọa nghiêm trọng. Vẻ ngoài “đáng yêu” khiến cu li trở thành mục tiêu của thị trường thú nuôi bất hợp pháp. Nhiều cá thể bị nhổ răng để tránh cắn, gây đau đớn và suy giảm khả năng sinh tồn nếu được thả về tự nhiên. Ảnh: Pinterest.

Nhiều loài đang bị đe dọa tuyệt chủng. Mất rừng, săn bắt và buôn bán trái phép khiến số lượng cu li suy giảm nhanh chóng. Các tổ chức bảo tồn quốc tế đã xếp nhiều loài vào nhóm nguy cấp, kêu gọi tăng cường bảo vệ sinh cảnh và kiểm soát buôn bán động vật hoang dã. Ảnh: Pinterest.

T.B (tổng hợp)