Trên vùng đất đá vôi khô cằn của Nam Phi tồn tại một cảnh quan văn hóa cổ xưa lưu của một trong những cộng đồng săn bắt – hái lượm lâu đời nhất thế giới.
Ảnh: Wikimedia Commons
Điểm đặc biệt của Cảnh quan văn hóa Khomani nằm ở sự gắn kết sâu sắc giữa con người và môi trường sa mạc. Người Khomani San đã sinh sống trong điều kiện khắc nghiệt của Kalahari bằng cách phát triển một hệ thống hiểu biết tinh vi về thiên nhiên. Họ có thể nhận biết dấu vết động vật trên cát, tìm nguồn nước ẩn dưới lòng đất, và sử dụng hàng trăm loài thực vật hoang dã để làm thức ăn hoặc thuốc chữa bệnh. Những kỹ năng này không chỉ là sinh tồn mà còn là một dạng tri thức văn hóa được tích lũy qua hàng chục nghìn năm.
Ảnh: Wikimedia Commons
Ngôn ngữ của người Khomani San cũng là một phần quan trọng của di sản. Với hệ thống âm "click" đặc trưng, ngôn ngữ này phản ánh sự đa dạng độc đáo của các cộng đồng bản địa Nam Phi. Tuy nhiên, giống như nhiều ngôn ngữ bản địa khác, nó đang đối mặt với nguy cơ mai một khi thế hệ trẻ dần chuyển sang các ngôn ngữ phổ biến hơn.
Cảnh quan văn hóa Khomani không chỉ bao gồm vùng đất sinh sống hiện tại mà còn cả những khu vực di cư truyền thống, nơi người San từng đi săn và thu hái theo mùa. Những dấu tích khảo cổ, bãi săn cổ và tuyến di chuyển theo chu kỳ tự nhiên đã tạo nên một bản đồ văn hóa sống động, phản ánh mối quan hệ hài hòa giữa con người và thiên nhiên sa mạc.
Ảnh: blog.sa-venues
Trong thời hiện đại, cộng đồng Khomani San đã trải qua nhiều biến động lịch sử, bao gồm mất đất, di dời và thay đổi lối sống. Tuy nhiên, việc UNESCO công nhận di sản này đã góp phần khẳng định giá trị văn hóa và quyền được duy trì bản sắc của họ. Nhiều chương trình phục hồi văn hóa, giáo dục và du lịch cộng đồng đang được triển khai nhằm hỗ trợ việc bảo tồn tri thức truyền thống.
Ngày nay, Cảnh quan văn hóa Khomani được xem như một “thư viện sống” của nhân loại, nơi lưu giữ những kiến thức cổ xưa về cách con người thích nghi với môi trường khắc nghiệt nhất. Giữa sa mạc rộng lớn, nơi tưởng chừng chỉ có cát và gió, lại tồn tại một nền văn hóa phong phú, bền bỉ và đầy sức sống.
TB Tổng Hợp
Khai quật nghĩa địa ở Mông Cổ, phát hiện nhiều mộ cổ và kho báu tùy táng
Trong cuộc khai quật nghĩa địa Tamir ở Mông Cổ, các nhà khảo cổ đã phát hiện nhiều mộ cổ cùng nhiều tùy táng giá trị giúp giải mã cuộc sống của người xưa.
Theo nghiên cứu được công bố trên tạp chí Antiquity, các chuyên gia thông tin về những khám phá quan trọng tại nghĩa địa Tamir, bao gồm đời sống và các nghi lễ chôn cất truyền thống của người Xiongnu.
Nghĩa địa Tamir có niên đại từ khoảng năm 100 trước Công nguyên đến năm 100 sau Công nguyên. Những phát hiện khảo cổ tại đây mang đến cái nhìn thú vị về người Xiongnu ở phía Bắc và mối liên hệ với nhà Hán. Khu nghĩa địa cổ xưa này được chia thành 2 khu vực: phía Tây và phía Đông. Nghiên cứu mới tập trung vào khu vực phía Đông - nơi khai quật được một số ngôi mộ lớn của tầng lớp thượng lưu. Những ngôi mộ hoành tráng này bao gồm các hố chôn cất, vòng tròn đá, quan tài, đồ tùy táng quý giá, những món đồ nhập khẩu từ Trung Quốc, đồ gốm, đồ sắt và các bộ xương động vật.
Nghiên cứu di truyền trước đây đã xác định được 2 gia tộc lớn từng sinh sống tại địa điểm này, trải dài đến 6 thế hệ, cùng với nhiều cá nhân không có quan hệ huyết thống gần gũi với họ. Thoạt nhìn, thành phần dân cư này có thể cho thấy đây là một nghĩa trang gia đình truyền thống. Tuy nhiên, nghiên cứu đa ngành mới cho thấy việc chôn cất tại nghĩa địa Tamir phức tạp hơn nhiều so với suy nghĩ trước đây.
Các chuyên gia thực hiện cuộc khai quật nghĩa địa Tamir ở Mông Cổ. Ảnh: Ancient-origins.net
Theo nhóm nghiên cứu, những ngôi mộ xa hoa, hố chôn cất sâu, số lượng quan tài, hiện vật quý giá và các đặc điểm chôn cất khác là những yếu tố cho thấy cách thức hoạt động nghĩa trang không chỉ dựa vào quan hệ huyết thống.
Những người giàu có thường được chôn cất trong những ngôi mộ sâu hơn với nhiều đồ vật giá trị hơn, trong khi những người dân nghèo được chôn cất ở những ngôi mộ nông hơn, ít đồ tùy táng hơn hoặc hiện vật có giá trị thấp hơn. Điều thú vị là những bộ xương ngựa chỉ xuất hiện trong các ngôi mộ của tầng lớp thượng lưu, trong khi các bộ xương dê lại được tìm thấy trong các ngôi mộ của những người không có quan hệ huyết thống.
Phân tích này cũng cho thấy rằng một số truyền thống mai táng được truyền lại theo chiều dọc trong các dòng họ, đặc biệt là những truyền thống liên quan đến kiến trúc lăng mộ và các đặc điểm thể hiện sự giàu có. Tuy nhiên, các tập tục khác, chẳng hạn như hướng của ngôi mộ, kiểu dáng đồ gốm, đèn, kiếm và nghi thức loại bỏ hộp sọ, dường như phổ biến hơn thông qua các cơ chế xã hội hoặc văn hóa chứ không chỉ giới hạn trong phạm vi gia đình.
Nghiên cứu mới cho thấy, nghĩa địa Tamir cổ xưa không chỉ đơn thuần là một khu chôn cất gia đình theo huyết thống. Thay vào đó, nó phản ánh tập tục tang lễ năng động được định hình bởi quyền lực, liên minh chính trị, địa vị xã hội và sự liên kết mang tính biểu tượng, trong đó quan hệ huyết thống đóng vai trò là một yếu tố quan trọng nhưng chỉ là thứ yếu.
Một số cá nhân có mối quan hệ huyết thống được chôn cất ở rìa nghĩa trang Tamir. Trong khi đó, những người không có quan hệ huyết thống gần gũi với nhau lại được ưu tiên chôn cất gần khu vực trung tâm của Tamir. Phát hiện này cho thấy vai trò và địa vị xã hội của một cá nhân có thể quan trọng hơn mối quan hệ huyết thống khi chọn địa điểm chôn cất. Điều này có nghĩa người có địa vị xã hội cao hoặc thuộc giới tinh hoa sẽ được chôn cất ở vị trí quan trọng và những người có mối quan hệ huyết thống nhưng không thuộc giai cấp lãnh đạo sẽ được mai táng ở những vị trí ít xa hơn.
Tâm Anh Tổng Hợp
'Tàu ma' chở nặng kho báu lộ diện sau 4 thế kỷ
Trong quá trình nạo vét để mở rộng một cảng biển ở Tây Ban Nha, một 'tàu ma' chở nhiều khẩu pháo và bạc đã lộ diện từ đáy bùn sâu.
Theo Heritage Daily, các nhà khảo cổ đặt tên cho "tàu ma" vừa được phát hiện ngoài khơi Tây Ban Nha là Delta I. Xác tàu này đã tình cờ lộ ra trong quá trình nạo vét đáy biển ngoài khơi TP Cádiz - Tây Ban Nha để mở rộng một cảng container.
Được mô tả là "xác tàu kho báu", Delta I chứa nhiều hiện vật đắt giá và hứa hẹn mở ra những thông tin mới về mạng lưới buôn lậu và thương mại hàng hải ở Đại Tây Dương.
Hiện trường khai quật "tàu ma" Delta I - Ảnh: Cadiz Directo
Cuộc khai quật do Trung tâm Khảo cổ học dưới nước của Viện Di sản Lịch sử Andalusia (Tây Ban Nha) chủ trì, đã trục vớt được một số hiện vật từ "xác tàu kho báu" Delta I, bao gồm 27 khẩu pháo và 18 thỏi bạc.
Phân tích các hiện vật được tìm thấy cho thấy "tàu ma" này được đóng theo truyền thống Ibero-Atlantic và hoạt động trong biên chế của Pháp vào nửa cuối thế kỷ 17.
Nó là một con tàu thương mại, chở lô hàng gồm vũ khí và bạc từ Thụy Điển cho các nhà buôn người Hà Lan, phản ánh sự liên kết chặt chẽ giữa các doanh nghiệp buôn bán vũ khí châu Âu trong thời kỳ đó.
Các nhà khảo cổ đã xác định được 5 cỡ nòng pháo khác nhau, có niên đại từ nửa cuối thế kỷ 16. Một số khẩu pháo bị hư hại nặng, thiếu một số bộ phận quan trọng.
Các nhà nghiên cứu nghi ngờ rằng một số khẩu pháo có thể là đồ cũ đã không còn được sử dụng, được vận chuyển để làm vật dằn tàu. Một khả năng khác là thiệt hại xảy ra trong trận chiến hoặc tai nạn đã khiến con tàu này bị đắm.
18 thỏi bạc được trục vớt nặng đến nửa tấn và một thỏi trong số đó có khắc năm 1667, cung cấp manh mối quan trọng để xác định niên đại của cả hàng hóa và vụ chìm tàu.
Các nhà nghiên cứu nghi ngờ số bạc này là một phần của hoạt động buôn lậu bất hợp pháp, bởi lẽ vương triều Tây Ban Nha kiểm soát chặt chẽ việc vận chuyển kim loại quý đến từ châu Mỹ suốt thế kỷ thứ 17.
Vào thời kỳ đó, Cádiz đã trở thành một trung tâm thương mại ngày càng quan trọng nhờ cảng biển tự nhiên và hoạt động hàng hải ngày càng phát triển. Do vậy, nạn buôn lậu cũng tràn lan trong khu vực vào thời điểm đó.
Sự xuất hiện đồng thời của bạc và vũ khí trên "tàu ma" cũng làm nổi bật tính chất bất ổn của thương mại Đại Tây Dương trong một thời kỳ đầy rẫy xung đột hải quân, cạnh tranh chính trị và lợi ích kinh tế đối lập giữa các quốc gia châu Âu.
Anh Thư
